Το Αμφιαράειο
Μετάβαση στο τέλος των μετα-δεδομένων
Μεταφορά στην αρχή του μεταδεδομένων
 

Το Αμφιάρειο, είχε ιδρυθεί σε ειδυλλιακή τοποθεσία, στον τόπο που πίστευαν πως είχε ανοίξει το χάσμα ο κεραυνός του Δία και κοντά σε μια πηγή από την οποία είχε ξαναπαρουσιαστεί, θεός πλέον, ο Αμφιάραος.Οι επισκέπτες του Ιερού εισέρχονταν στον χώρο από τον Δελφίνιον (λιμάνι), και πλήρωναν δικαίωμα εισόδου παίρνοντας ως απόδειξη ένα μολυβένιο εισιτήριο. Ακολουθούσε ο καθαρμός τους με νηστεία που έκαναν,  καθώς και τη θυσία ενός κριαριού. Στη συνέχεια, παρέμεναν για όσες μέρες χρειαζόταν στο χώρο του Ιερού και κοιμούνταν στην  ειδική στοά (<< εγκοιμητήριον>>) , πάνω στο δέρμα του κριαριού που θυσίαζαν στον Θεό. Η μαντική γινόταν με τα όνειρα, που ο Θεός έστελνε στους πιστούς όταν έπεφταν να κοιμηθούν. Στα όνειρα αυτά, ο Θεός τους υποδείκνυε τη θεραπεία γαι την αρρώστια που είχαν ή τη λύση για τα προβλήματα που τους απασχολούσαν. Μετά τη θεραπεία τους οι πιστοί έριχναν χρυσά ή ασημένια νομίσματα στην πηγή του Ιερού ή αφιέρωναν ανάγλυφα με την παράσταση της θεραπείας ή θεραπευμένων μερών του σώματος. Τα αφιερώματα που προέρχονταν από πολύτιμα μέταλλα ονομάζονταν αργυρώματα.

Μνημεία που σώζονται στο χώρο σήμερα

Ιερή πηγή

Η πηγή αυτή, αποτέλεσε το πρώτο κέντρο λατρείας. Πιστεύουν ότι από εκεί βγήκε ο Αμφιάραος ως Θεός, μετά την καταβύθισή του στη γη από τον Δία. Το νερό της θεωρείται ιερό και απαγορευόταν η χρήση του για καθαρμούς και για θυσίες. Αυτοί που θεραπεύονταν και όσοι λάμβαναν χρησμό έπρεπε να ρίξουν στην πηγή χρυσό ή αργυρό νόμισμα, για να ευχαριστήσουν τον Θεό. Η πηγή αυτή αποτέλεσε το κέντρο γύρω από το οποίο αναγέρθηκαν τα πρώτα λατρευτικά κτίσματα.  

Ο μικρός Βωμός

Δίπλα ακριβώς από την ιερή πηγή ιδρύθηκε ένας μικρός βωμός γύρω στο 430π.Χ. προς τιμή του Αμφιαράου. Επίσημη μαρτυρία έχουμε την κωμωδία του Αριστοφάνη η οποία, παρουσιάστηκε στην Αθήνα το 415 π.χ. και μνημονεύει την ύπαρξη του ιερού του Αμφιαράου στον Ωρωπό.

Ο μεγάλος Βωμός

Ο τεράστιος βωμός αυτός, σύμφωνα με την περιγραφή του Παυσανία, ήταν μοιρασμένος σε πέντε τμήματα και κάθε τμήμα ήταν προορισμένο για θυσίες, προς τιμή διαφόρων θεοτήτων, ηρώων ή και συγγενών προσώπων τους. Κάθε τμήμα είχε επιγραφή με το όνομα του θεού ή του προσώπου στο οποίο ήταν αφιερωμένο.

Θέατρο Βωμού

Για να μπορούν οι προσκυνητές να παρακολουθούν τις θυσίες που γίνονταν πάνω στο Βωμό, διαμορφώθηκε ένας αμφιθεατρικός χώρος με βαθμίδες. Τρεις από αυτές σώζονται μέχρι σήμερα. Το κτίσμα αυτό ονομάστηκε θέατρο του Βωμού. 

Μικρός Ναός

Στις αρχές του 4ου αιώνα, χτίζεται και ο πρώτος μικρός ναός, προς τιμή του Αμφιάραου. Σήμερα διακρίνεται μέρος μόνο του θεμελίου του, πίσω από τρία βάθρα, το βάθρο του Σερουίλου του Ισαυρικού και δύο άλλα βάθρα, που δεν έχουν αναγνωρισθεί ακόμα. Ο ναός είχε δύο κίονες ανάμεσα στις δύο παραστάδες. Πίσω από το μικρό ναό υπήρχε αναλημματικός τοίχος στον οποίο, κατά πάσα πιθανότητα, στηριζόταν μια στοά, που χρησίμευε στις αρχές του 4ου αιώνα σαν εγκοιμητήριο των ασθενών. Ο μικρός ναός αργότερα κατεδαφίστηκε.

Μεγάλος Ναός  

Ένα από τα νεότερα και επιβλητικότερα κτίσματα ήταν ο μεγάλος ναός, ο οποίος κτίστηκε νοτιοανατολικά του μικρού ναού και νοτιοδυτικά του Βωμού. Στο μεγάλο ναό υπήρχαν : ένα μαρμάρινο άγαλμα του Αμφιαράου και πολλά αφιερώματα στον Θεό (αγγεία,νομίσματα) κολλημένα με κερί πάνω στο άγαλμα.  Ο ναός αποτελείται από τρία τμήματα:• Τον πρόναο ή πρόδρομο, ο οποίος ήταν εξάστυλος. Οι έξι κολώνες ήταν τοποθετημένες ανάμεσα στις δύο παραστάδες, δηλαδή στις προεκτάσεις των δύο πλάγιων τοίχων. Το καθένα από τα  άκρα των παραστάδων ήταν κοσμημένο με έναν ημικίονα, οπότε ο εισερχόμενος στο ναό τον έβλεπε οκτάστυλο. Στους τρεις τοίχους του πρόναου υπήρχαν μαρμάρινα έδρανα, για να κάθονται οι προσκυνητές.• Τον σηκό, δηλαδή τον κυρίως ναό, ο οποίος χωριζόταν με δύο πεντάστυλες κιονοστοιχίες σε τρία κλίτη. Οι κολώνες της κάθε κιονοστοιχίας συνδέονταν με ξύλινα θωράκια, ώστε το μεσαίο κλίτος να απομονώνεται από τα δύο πλαγινά και οι προσκυνητές να κυκλοφορούν κυκλικά, γύρω από το μεσαίο κλίτος. Στο μεσαίο κλίτος υπήρχε μία μαρμάρινη τράπεζα, πάνω στην οποία απέθεταν οι προσκυνητές τις προσφορές τους.• Ένα μικρό δωμάτιο στη δυτική πλευρά του σηκού, το οποίο επικοινωνούσε με τον σηκό με μία πόρτα. Δεν έχουμε καμία πληροφορία σχετικά με τον προορισμό του δωματίου. Το πιθανότερο είναι ότι χρησιμοποιούταν σαν θησαυροφυλάκιο.

Η Μεγάλη Στοά

Συγχρόνως με τον  μεγάλο ναό χτίστηκε και η νέα μεγάλη στοά βορειοανατολικά της παλαιάς. Ήταν ένα λαμπρό και επιβλητικό κτίσμα. Η στοά χωριζόταν σε τρία τμήματα. Τα δύο άκρα της στοάς χωρίστηκαν από το μεσαίο τμήμα της και αποτέλεσαν τα εγκοιμητήρια των ασθενών. Το δυτικό για τις γυναίκες και το ανατολικό για τους άνδρες. Τα δωμάτια αυτά είχαν άνοιγμα μόνο προς το μεσαίο τμήμα της στοάς. Οι άλλες τρεις πλευρές ήταν κλειστές. Τα εγκοιμητήρια χωρίζονταν από το μεσαίο τμήμα της στοάς με δύο ιωνικούς κίονες το καθένα. Τα κενά μεταξύ των κιόνων καλύπτονταν- κυρίως τα ακραία προς τους τοίχους-, με στηθαία, δηλαδή με τοίχους λεπτούς και στο ύψος ψηλότερους από το ανθρώπινο σώμα, ώστε να μην μπορούν αυτοί που βρίσκονταν στη στοά  να δουν στο εσωτερικό των εγκοιμητηρίων. Η είσοδος στο εγκοιμητήριο, καλυπτόταν με ένα δίφυλλο παραπέτασμα, το οποίο στηριζόταν στους κίονες και ανοιγόκλεινε. Στο εσωτερικό των εγκοιμητηρίων υπήρχαν, μαρμάρινα έδρανα και μαρμάρινα τραπέζια για την εξυπηρέτηση των εγκοιμωμένων.  Στα εγκοιμητήρια κοιμούνταν, εκτός από τους ασθενείς, και αυτοί που είχαν έρθει για να ζητήσουν χρησμό για κάποια προβλήματά τους. Αυτοί που δεν είχαν έρθει για να  ζητήσουν χρησμό, έβλεπαν όνειρο που τους βοηθούσε στη λύση του προβλήματος, που τους απασχολούσε. Το κεντρικό τμήμα της στοάς, το οποίο ήταν και το μεγαλύτερο, στηριζόταν βορεινά σε κλειστό τοίχο και νότια, δηλαδή η πρόσοψη, σε 41 δωρικούς κίονες. Επειδή το πλάτος της στοάς ήταν μεγάλο, για να στηρίζεται είχε στο κέντρο, κατά το μήκος της, μια κιονοστοιχία από 17 ιωνικούς κίονες που χώριζαν τη στοά σε δύο κλίτη. Στο εσωτερικό κλίτος, υπήρχε μαρμάρινο έδρανο για την εξυπηρέτηση των επισκεπτών. Η στοά αυτή εξυπηρετούσε πρακτικούς και κοινωνικούς σκοπούς. Εκεί κατέφευγαν οι επισκέπτες του ιερού για να προστατευθούν από τις καιρικές συνθήκες και να ξεκουραστούν στα έδρανα και εκεί λάμβανε χώρα όλη η κοινωνική, πνευματική και πολιτική ζωή των επισκεπτών. Εκεί γίνονταν οι συναντήσεις, οι συγκεντρώσεις, οι συζητήσεις πάνω σε διάφορα θέματα κοινωνικά, πολιτικά και φιλοσοφικά.

Λουτρά Γυναικών

Οι λατρευτικές  ανάγκες επέβαλλαν την ύπαρξη λουτρών. Έτσι κατασκευάστηκαν δύο λουτρά, ένας λουτρώνας για τους  άνδρες και ένας για τις γυναίκες. Ο γυναικείος λουτρώνας χτίστηκε ανατολικά της μεγάλης στοάς και χωριζόταν από τη στοά με έναν στενό διάδρομο. Ο αρχικός λουτρώνας καταστράφηκε και τα λείψανά του, καλύφθηκαν από προσχώσεις που έγιναν από υλικά, που έφερναν οι βροχές από τους γύρω λόφους. Το αρχικό κτίριο, που κατά πάσα πιθανότητα αποτελείται από έναν λουτρώνα και βοηθητικούς χώρους, χωρίστηκε αργότερα σε πολλά δωμάτια. Άλλα από αυτά χρησιμοποιήθηκαν σαν λουτρώνες, άλλα σαν δεξαμενές και άλλα σαν υπόκαυστα, για τη θέρμανση νερού και αέρα, που διοχετευόταν στους χώρους των λουομένων.

Λουτρά Ανδρών

Νοτιοανατολικά του Βωμού και ανατολικά της ιερής πηγής βρίσκονται  τα ανδρικά λουτρά. Από τα λείψανα που σώζονται μέχρι σήμερα, μόνο το ένα δωμάτιο διακρίνεται σαφώς. Φαίνεται ότι τα λουτρά του Αμφιαραείου πρέπει να ήταν φημισμένα, γιατί αναφέρονται από πολλούς αρχαίους συγγραφείς.

Αναθηματικά Βάθρα

Στον χώρο που δημιουργήθηκε από την κατεδάφιση της παλαιάς στοάς και του πρώτου μικρού ναού, στήθηκαν τα αναθηματικά βάθρα, στα οποία τοποθετούνταν τα αγάλματα των τιμημένων προσώπων, χορηγών των Αμφιαραείων, ευεργετών της πόλης και του ιερού, οι οποίοι είχαν προσφέρει σημαντικές υπηρεσίες στον Δήμο, καθώς και ξένων ευεργετών του Δήμου ή του Αμφιαραείου. Από τα βάθρα αυτά, 25 έχουν αναγνωρισθεί από τις επιγραφές τις οποίες φέρουν.

Το Θέατρο

Το θέατρο είναι το νεότερο και ωραιότερο κτίσμα του ιερού, απαραίτητο για την πνευματική καλλιέργεια και την ψυχαγωγία των επισκεπτών του ιερού. Ακόμη ήταν αναγκαίο  για την ολοκλήρωση  του κύκλου των εκδηλώσεων των μικρών και μεγάλων Αμφιαραείων, που εκτός από τις θρησκευτικές τελετές, τους γυμνικούς και ιππικούς αγώνες περιλάμβανε και θεατρικές παραστάσεις, καθώς και μουσικούς αγώνες. Το οικοδόμημα αυτό έγινε σταδιακά. Αρχικά στο βόρειο τμήμα του ιερού και πίσω από τη δυτική πτέρυγα της μεγάλης στοάς διαμορφώθηκε το κοίλο, δηλαδή ο χώρος για τους θεατές. Από τα τέλη του 3ου αιώνα ή αρχές του 2ου, αρχίζουν τα μεγάλα έργα της δημιουργίας ενός πλήρους θεάτρου. Το κοίλο του θεάτρου μεγαλώνει και δημιουργούνται πώρινες βάσεις, πάνω στις οποίες στηρίζονταν ξύλινα καθίσματα για τους θεατές. Η ορχήστρα, η οποία έχει διάμετρο12,36 μ. χωρίζεται από το κοίλο με τοιχείο από πωρόλιθο, το οποίο, κατά πάσα πιθανότητα, είχε προορισμό να μην επιτρέπει στους θεατές να εισέρχονται στο χώρο της ορχήστρας, αλλά και να εμποδίζει τα βρόχινα νερά, που κατέβαιναν από το κοίλο , να εισέρχονται στην ορχήστρα  και στη σκηνή. Στο βορεινό ημικύκλιο της ορχήστρας, αυτό που εισέρχεται στο κοίλο, υπήρχαν πέντε μαρμάρινοι θρόνοι, τοποθετημένοι  σε συμμετρικές αποστάσεις από το ανατολικό άκρο του κοίλου μέχρι το δυτικό. Η σκηνή  ήταν διώροφη. Το προσκήνιο του ισογείου στηριζόταν σε μια κιονοστοιχία από οκτώ ημικίονες, δωρικού ρυθμού. Στο επιστύλιο της κιονοστοιχίας του προσκήνιου υπήρχε επιγραφή με το όνομα κάποιου δωρητή ή αγωνοθέτη.  Το προσκήνιο χωριζόταν σε δύο μέρη: τον πρόδρομο και την αίθουσα. Επάνω από το προσκήνιο υπήρχε η κυρίως σκηνή, η οποία αποτελούνταν από το λογείο, που ήταν ένας εξώστης  και από τη σκηνή. Η σκηνή χωριζόταν από το λογείο με τέσσερις πεσσούς. Στο επιστύλιο των πεσσών υπήρχε επίσης επιγραφή με το όνομα του δωρητή. 

Κλεψύδρα

Αυτή ήταν ένα υδραυλικό ρολόι, το οποίο αποτελείτο από μια τετράπλευρη δεξαμενή, πού είχε βάθος 1,92μ. και πλάτος πλευρών 0,98Χ0,94μ. Γύρω από τη δεξαμενή που είναι υπόγεια, είχε διαμορφωθεί ένας τετράπλευρος περίβολος όπου κατέβαιναν οι επισκέπτες από μια πέτρινη σκάλα. Στη βορινή πλευρά της βάσης υπάρχει ένα χάλκινο κρουνό, όπου έτρεχε με σταθερό ρυθμό το νερό. Καθώς άδειαζε η δεξαμενή, ένας δείκτης στο εσωτερικό του τοίχου της, έδειχνε την ώρα σύμφωνα με την στάθμη του νερού. Μπροστά στην κλεψύδρα υπήρχε μια γέφυρα, που οδηγούσε στην απέναντι όχθη, όπου ήταν ο μεγάλος Βωμός, που συνεχιζόταν προς τα δυτικά με ένα πλήθος κτισμάτων, που τα σημαντικότερα ήταν δύο καταγώγια. Διακρίνονται το καταγώγιο, το θερινό και  το χειμερινό, το οποίο έχει σχήμα γάμα κεφαλαίου (Γ), με κιονοστοιχίες και στις δύο πτέρυγές του. Πίσω από τις κιονοστοιχίες υπήρχαν δωμάτια, τρία στην ανατολική πτέρυγα και ένδεκα στη βόρεια.

Το κοσμικό τμήμα του Αμφιαρείου

Στη δεξιά πλευρά της χαράδρας βρισκόταν το κοσμικό τμήμα του ιερού, με δρόμους και πλήθος κτισμάτων, στα οποία έμεναν οι συνοδοί των ασθενών, οι προσκυνητές , οι θεατές, οι αθλητές, το προσωπικό του ιερού κ.λπ. Μεταξύ των κτισμάτων υπήρχαν ξενώνες, καπηλειά, καταστήματα πώλησης διαφόρων ειδών, εργαστήρια κατασκευής αφιερωμάτων, επισκευής υποδημάτων, ενδυμάτων, ειδική υπηρεσία για τον έλεγχο της αγοράς και την τήρησης της τάξης, κατοικίες του προσωπικού του ιερού κ.λπ. Η Κεντρική οδός λεγόταν Πομπική, γιατί αυτήν ακολουθούσε η πομπή των Αμφιαραείων. Στο ανατολικό τμήμα αντικρίζει κανείς ερείπια ενός ξενώνα. Αυτός έχει τέσσερις κίονες στην πρόσοψη, μια κεντρική αυλή και γύρω από την αυλή δωμάτια. Προχωρώντας αντικρίζει δεξιά κανείς τα ερείπια της αγοράς, που είναι ένα κτήριο τετράγωνο με κιονοστοιχίες. Η  αγορά διέθετε τρία πηγάδια ( δύο εντός του κτηρίου, στη βορινή πλευρά της αυλής και ένα εκτός ) και μια δεξαμενή. Στην ανατολική πλευρά της αγοράς βρίσκεται ένα παραλληλόγραμμο κτίριο το οποίο φαίνεται ότι ήταν το αγορονομείο, που  ήταν υπεύθυνο για τη λειτουργία  της αγοράς.

Μεγάλα και Μικρά Αμφιάραα

Αναβίωση

Κάθε ένα ή δύο χρόνια γινόταν στο Αμφιαράειο τα Μικρά Αμφιάραα. Σύμφωνα με τις πληροφορίες  ήταν τοπική γιορτή και συμμετείχαν σε αυτά αθλητές και θεατές από τη γύρω περιοχή. Ομοίως με αυτή τη γιορτή υπήρχαν και τα Μεγάλα Αμφιάραα, τα οποία αποτελούσαν πανελλήνιες γιορτές που διοργανώνονταν κάθε 5 χρόνια. Σύμφωνα με τις πληροφορίες, ήταν αγώνες στους οποίους λάμβαναν μέρος Έλληνες αθλητές, όχι μόνο από  την κυρίως Ελλάδα, αλλά και από όλες τις Ελληνικές αποικίες της εποχής. Αργότερα, στα χρόνια της Ρωμαϊκής κυριαρχίας  λάμβαναν μέρος και ρωμαίοι αθλητές. Για τον λόγο αυτό στη γιορτή αυτή προστέθηκε και η ονομασία "Ρωμαία" (Αμφιάραα και Ρωμαία). Η γιορτή αυτή περιελάμβανε πομπή, γυμνικούς αγώνες (τρέξιμο,πάλη,πυγμαχία,πένταθλο) , ιππικούς (περιλάμβανε και απόβαση-αγώνα με άρμα- κατά τον οπόίο ο αναβάτης κατέβαινε από το άρμα ενώ έτρεχε)  και καλλιτεχνικούς. Στους καλλιτεχνικούς συμπεριλαμβάνονταν θεατρικές παραστάσεις, μουσικοί διαγωνισμοί και απαγγελίες ποιημάτων. Τέλος οι νικητές βραβεύονταν και τα ονόματά τους γράφονταν σε αναμνηστικές στήλες.

Αναβίωση