Μουσική παράδοση της Ηπείρου
Μετάβαση στο τέλος των μετα-δεδομένων
Μεταφορά στην αρχή του μεταδεδομένων
 

Η μουσική παράδοση της Ηπείρου αποτελεί έναν από τους πιο μεγάλους πολιτιστικούς θησαυρούς της Ελλάδας.  Δημοτικά τραγούδια λέγονται τα τραγούδια που πηγάζουν από το λαό ως προς τα λόγια και τη μουσική. Το σύνολο της δημοτικής μας μουσικής διαιρείται σε δυο κατηγορίες: α) στα τραγούδια  β) στους οργανικούς σκοπούς.

Στην σημερινή του μορφή, το δημοτικό τραγούδι της Ηπείρου μπορεί να αναχθεί στις μουσικές εξελίξεις των δύο τελευταίων αιώνων κυρίως. Προηγουμένως, η μουσική φαίνεται να είναι κατά κύριο λόγο φωνητική (αντιφωνικό τραγούδι), ενίοτε με συνοδεία φλογέρας ή /και κρουστού (νταούλι ή ντέφι).

Η ηπειρώτικη μουσική διακρίνεται πανελλήνια από το αρμονικό και μελωδικό χρώμα που την περιβάλλει: οι μελωδικές γραμμές είναι σύντομες, ο ήχος είναι λυπητερός, ακόμα και τα τραγούδια με εύθυμο σκοπό ή με σατυρικό περιεχόμενο ηχούν “βαριά”. Η άγρια λιτότητα του ορεινού τοπίου δεν μπορούσε παρά ν' αντανακλάται στην αποφυγή κάθε περιττής πληθωρικότητας, ακόμα κι όταν ο καλλιτέχνης καταγίνεται στα τόσο χαρακτηριστικά στολίδια και τσακίσματα. Οι τεχνικές ιδιαιτερότητες στην εκτέλεση μας βοηθούν να κατανοήσουμε τον ηπειρώτικο “τρόπο” και γι' αυτό θα προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε ιδιαιτερότητες κάθε οργάνου χωριστά.

Ο ρυθμός της οργανικής μουσικής στην Ήπειρο είναι πιο αργή απ' ό,τι στην υπόλοιπη Ελλάδα, είτε πρόκειται για μοιρολόι, είτε για τραγούδι της τάβλας, είτε πάλι για χορευτικούς σκοπούς, που αποδίδονται βαριά και μακρόσυρτα. Όλα τα παραπάνω αναφέρονται στην μονοφωνική μουσική. Όταν η μουσική είναι οργανική, η εκτέλεσή της αφήνεται σε ένα μόνο όργανο, ενώ τα υπόλοιπα έχουν απλώς συνοδευτικό ρόλο. Όμως στην Ήπειρο συναντάμε και ένα ακόμα είδος μουσικής, την πολυφωνική. Το είδος αυτό απαντάται στα βόρεια του νομού της Ηπείρου καθώς και στην Βόρειο Ήπειρο. Σπάνια υπάρχει η συνοδεία οργάνων. Υπάρχουν τρεις μελωδικές γραμμές οι οποίες αντιστοιχούν σε τραγουδιστικούς ρόλους:

  1. παρτής: είναι αυτός που αρχίζει το τραγούδι, εκτελεί την πρώτη και κύρια μελωδική γραμμή. Είναι ο μόνος που τραγουδά καθαρά  τους στίχους, σε σχέση με τους υπόλοιπους που χρησιμοποιούν μερικές μόνο συλλαβές του κειμένου. 
  2. γυριστής, που γυρίζει ή τσακίζει την μελωδική του γραμμή. 
  3. κλώστης, που κλώθει την μελωδική του γραμμή. που αποδίδεται από δύο ως τέσσερα άτομα (κάποιες φορές και περισσότερα), που κρατούν το ρυθμό του παρτή. 
  4. Στον εικοστό αιώνα εμφανίζεται και μια τέταρτη φωνή, τραγουδισμένη από έναν ισοκράτη που αποκαλείται ρίχτης. Αυτός δίνει στον παρτή το χρόνος να ξεκουραστεί και να προετοιμαστεί για τη συνέχεια του τραγουδιού. Χαρακτηριστικό πάντως όλων των φωνών είναι η απότομη και τονισμένη διακοπή της μελωδικής τους γραμμής. 

Επίσης, ανάλογα με το περιεχόμενο τους τα τραγούδια χωρίζονται σε:

Ακριτικά Δημοτικά τραγούδια

Αναφέρονται στους ακρίτες, δηλαδή τους φύλακες των συνόρων της βυζαντινής αυτοκρατορίας (8ος- 12ος αιώνας).

Παραλλαγές

Είναι μεσαιωνικά τραγούδια, τα οποία έχουν κυρίως δραματικό περιεχόμενο και που διακρίνονται για το έντονο στοιχείο παραμυθιού. Αυτά συγγενεύουν αρκετά με τα ακριτικά τραγούδια και είναι πολύστιχα, όπως και τα ακριτικά.

Ιστορικά Τραγούδια

Τα Ιστορικά Τραγούδια αναφέρονται σε ιστορικά γεγονότα της μακραίωνης Ελληνικής ιστορίας.

Κλέφτικα

Είναι τα τραγούδια που αναφέρονται στους κλέφτες και αρματολούς την περίοδο της Τουρκοκρατίας και εξυμνούν τα ηρωικά κατορθώματά τους.

Τραγούδια του καθημερινού βίου

Αναφέρονται σε: εργατικά, ποιμενικά, του έρωτα,  του γάμου κ.λ.π.

Μοιρολόγια

Αναφέρονται στο θάνατο οικείων και αγαπητών προσώπων. Σε αυτά συμπεριλαμβάνονται και τα τραγούδια του χάρου και του κάτω κόσμου. Επίσης τα μοιρολόγια εκτός από το θάνατο εκφράζουν τον πόνο της απώλειας, της ξενιτιάς και με αυτά ξεκινούν τα παραδοσιακά πανηγύρια της Ηπείρου, ως φόρος τιμής σε όσους λείπουν από τη γιορτή.

Τα κάλαντα

Δηλαδή τα θρησκευτικά τραγούδια των  Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς, των Θεοφανίων, του Λαζάρου, της Μεγάλης Παρασκευής, του Πάσχα κ.α.