Αρχιτεκτονική
Μετάβαση στο τέλος των μετα-δεδομένων
Μεταφορά στην αρχή του μεταδεδομένων
 

Η ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΟΥ ΜΕΣΑΓΡΟΥ

Ο Μεσαγρός είναι ένας μεγάλος, αραιοδομημένος οικισμός στο βορειοανατολικό τμήμα της Αίγινας και απέχει από την πόλη 9 χλμ. Είναι χαρακτηρισμένος ως οικισμός προ του 1923, οπότε δομείται σύμφωνα με συγκεκριμένους όρους, όπως έχουν διατυπωθεί από την ελληνική πολιτεία. Ο οικιστικός ιστός του Μεσαγρού είναι γραμμικός κατά μήκος της κεντρικής οδού που συνδέει την Αίγινα με την Αγία Μαρίνα.

 

Άποψη του Μεσαγρού σήμερα.

Τα υλικά της οικοδόμησης

Ως προς την οικοδόμηση, ένα από τα πλεονεκτήματα της Αίγινας, είναι ότι διαθέτει πολύ καλής ποιότητας υλικά οικοδομής, χωρίς να υπάρχει η ανάγκη μεταφοράς πρώτης ύλης από άλλα μέρη. Αυτό ίσχυε φυσικά και στο παρελθόν και γι’ αυτό το λόγο τα παραδοσιακά οικήματα σε όλο το νησί αλλά και στο Μεσαγρό ήταν κατασκευασμένα κυρίως από πέτρα, η οποία βρίσκεται σε αφθονία στο νησί, και κυρίως στη ΒΑ πεδινή περιοχή, με τη μορφή του τραχείτη και του πωρόλιθου (τόφφου), ο οποίος είναι σκληρός, ανθεκτικός και κατεργάσιμος. Χαρακτηριστικά το 1907 υπήρχαν 12 λατομεία πωρόλιθου στην Αίγινα, από τα οποία τα σημαντικότερα βρίσκονταν στο Μεσαγρό. Από αυτό το πέτρωμα που εξαγόταν από την Αίγινα χτίστηκαν πολλά αρχαία αλλά και νεότερα κτίσματα στο νησί αλλά και σε άλλες περιοχές, όπως ο Πόρος και η Αθήνα. Η οικοδόμηση των σπιτιών γινόταν από ντόπιους μαστόρους.

Τύποι σπιτιών

Στο Μεσαγρό, όπως και σε όλη την Αίγινα, συναντάμε δύο τύπους σπιτιών, το μονόχωρο ισόγειο και το δίπατο σπίτι.

α. Μονόχωρο

Το μονόχωρο σπίτι βρίσκεται συνήθως σε επικλινές έδαφος και διαθέτει ημιυπόγειο, το αμπάρι, το οποίο χρησιμεύει ως αποθήκη ή στάβλος μικρών ζώων. Ο κύριος χώρος του σπιτιού είναι το ισόγειο, η μεγάλη κάμαρα, με μικρά ανοίγματα (παράθυρα), μέσα στο οποίο βρίσκεται ο κράβατος, ένα υπερυψωμένο ξύλινο ή κτιστό πατάρι στη στενή πλευρά του οικήματος. Στον κράβατο ανεβαίνει κάποιος από πέτρινη σκάλα που βρίσκεται στο μέσο του. Εκεί κοιμούνται συνήθως τα παιδιά της οικογένειας, ενώ στο δάπεδό του μπορούμε να συναντήσουμε ξύλινη καταπακτή που οδηγεί στο αμπάρι. Στη μεγάλη κάμαρα δεσπόζει το τζάκι, αποτελώντας το κεντρικό σημείο του σπιτιού. Εκεί κοιμούνται οι γονείς, ετοιμάζεται το φαγητό και συγκεντρώνεται η οικογένεια. Η πόρτα βρίσκεται στη μακρά πλευρά της κάμαρας, ενώ τα παράθυρα συνήθως γύρω από το πατάρι, που είναι και το πιο καλά φωτισμένο τμήμα του σπιτιού. Σε πολλές περιπτώσεις συναντάμε στους τοίχους τον σταμνοστάτη, ντουλάπια, καθώς και τις παλεθούρες και τα καλαθούνια, που είναι κτιστές εσοχές και εντοιχισμένα αγγεία αντίστοιχα.     

Σκαρίφημα μονόχωρου σπιτιού με πατάρι του Κ. Σταμάτη
Ο κράβατος
Το τζάκι όπου συγκεντρωνόταν η οικογένεια του σπιτιού.
Μονόπατο σπίτι στο Μεσαγρό.
β. Δίπατο

Το δίπατο σπίτι αποτελείται από έναν ισόγειο χώρο και έναν όροφο που επικοινωνούν με εξωτερική πέτρινη σκάλα. Και σε αυτήν την περίπτωση το τζάκι, η εστία του σπιτιού, βρίσκεται στο ισόγειο, όπου η οικογένεια διαμένει και αναπτύσσει όλες τις δραστηριότητές της. Το δίπατο σπίτι παρουσιάζει πολλές παραλλαγές που προκύπτουν από το χωρισμό του ορόφου ή του ισογείου σε δύο χώρους. Αρχικά φαίνεται πως η αιτία κατασκευής του δίπατου σπιτιού υπήρξε η κλίση του εδάφους, ενώ πιθανολογείται ότι μπορεί να έφτασε ως επιρροή από την Πελοπόννησο ή και την Αθήνα, όπου είχαν δουλέψει Αιγινήτες μάστορες. Χαρακτηριστικό δείγμα δίπατου σπιτιού είναι το σπίτι του Ροδάκη στο Μεσαγρό.

Σκαρίφημα του δίπατου σπιτιού του Δημ. Χαλδαίου στο Μεσαγρό από τον Κ. Σταμάτη.

Δίπατο σπίτι στο Μεσαγρό
Δίπατο σπίτι.

Βοηθητικά κτίσματα

Τα σπίτια του Μεσαγρού, όπως και ολόκληρου του νησιού, είχαν πολλά βοηθητικά κτίσματα, τα οποία ήταν απαραίτητα για την εκτέλεση των οικιακών και αγροτικών εργασιών που γίνονταν μέσα και γύρω από το σπίτι. Έτσι, το φουρνόσπιτο, όπου ψηνόταν το ψωμί και τα φαγητά, βρισκόταν πολύ κοντά στο κυρίως σπίτι. Το παράσπιτο χτιζόταν κοντά στο φούρνο και είναι αισθητά μικρότερο από το κυρίως σπίτι. Πρόκειται για ένα μονόχωρο οίκημα, όπου συνήθως μαγειρεύουν, ζυμώνουν, τρώνε και περνούν την ημέρα τους οι Μεσαγρίτες. Άλλα βοηθητικά κτίσματα ήταν το πατητήρι ή πάτημα, η αποθήκη – κελάρι - στάβλος, το αποχωρητήριο και τα πηγάδια.

Το εσωτερικό παράσπιτου.
Πατητήρι ή πάτημα σε παραδοσιακό σπίτι στο Μεσαγρό


Σήμερα στο Μεσαγρό λίγα είναι τα δείγματα παραδοσιακής αρχιτεκτονικής της περιοχής. Τα περισσότερα σπίτια είναι εγκαταλελειμμένα και με εμφανή τα σημάδια του χρόνου πάνω τους και εντοπίζονται στην περιοχή γύρω από το ναό της Παναγίας της Πολίτισσας. Από αυτά το πιο γνωστό και το σπίτι του Ροδάκη, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η οικία του Γερμανού αρχαιολόγου Λουδοβίκου …, ο οποίος έχει αναπαλαιώσει και συντηρήσει, με σεβασμό στην παράδοση, ένα χαρακτηριστικό δείγμα παραδοσιακής αρχιτεκτονικής του Μεσαγρού.

To Σπίτι του Ροδάκη

Ένα από τα πιο σημαντικά δείγματα λαϊκής αρχιτεκτονικής της Αίγινας είναι το σπίτι του Ροδάκη στο Μεσαγρό. Χτισμένο στην ανατολική πλευρά σε λόφο του χωριού, το σπίτι διαθέτει πανοραμική θέα τόσο στο χωριό όσο και στην Παληαχώρα, το βυζαντινό οικισμό του νησιού.

Το σπίτι του Ροδάκη

Ο Αλέξανδρος Ροδάκης ήταν ένας απλός αγρότης που γεννήθηκε το 1854 στο Μεσαγρό όπου και έζησε όλη του τη ζωή. Το 1880 έχτισε το σπίτι του, για να στεγάσει την πολυμελή οικογένειά του, και δημιούργησε με πολλή αγάπη και μεράκι ένα πραγματικό αριστούργημα λαϊκής αρχιτεκτονικής.

Το σπίτι του Ροδάκη σε σχέδιο του Δημήτρη Πικιώνη
Πρόσοψη οικίας Ροδάκη

Το σπίτι ανήκει στον τύπο του δίπατου σπιτιού. Κατασκευασμένο σε τέσσερα επίπεδα, ανταποκρίνεται πλήρως στις υψομετρικές διαφορές του εδάφους, με αποτέλεσμα να δημιουργείται ένα παιχνίδισμα όγκων και έντονη πλαστικότητα. Το σπίτι διαθέτει βοηθητικούς χώρους, όπως παράσπιτο, φουρνόσπιτο, στάβλο – μαντρί, πατητήρι και πηγάδι.

Αυτό όμως που προκαλεί το έντονο ενδιαφέρον είναι η εξωτερική διακόσμηση του σπιτιού του Ροδάκη. Ο ιδιοκτήτης του το εφοδίασε με μια σειρά από πλαστικά στοιχεία, όπως γλυπτά, χαρακτά και ανάγλυφα, με αποτέλεσμα σήμερα να προκαλεί πραγματικά το θαυμασμό μας. Στις τέσσερις γωνίες της στέγης του δώματος στέκουν διαγώνιες κεφαλές, αφιερωμένες στους αέρηδες, ενώ στην πρόσοψη του σπιτιού υπάρχουν τέσσερα γλυπτά: ένα γουρούνι, ένα ρολόι, ένα φίδι και τέλος ένα περιστέρι. Καθένα από αυτά αποτελεί συγχρόνως και ένα σύμβολο, παραπέμποντάς μας στη λαϊκή θυμοσοφία. Έτσι, το γουρούνι συμβολίζει το Κακό, το ρολόι το Χρόνο, το φίδι την Τύχη και το περιστέρι την Ειρήνη. Αν σε αυτά προσθέσουμε τα κλασικίζοντα επίκρανα της πρόσοψης και τα άλλα διακοσμητικά, σχηματίζουμε μια εικόνα για το σπίτι του Ροδάκη και τη σημασία του στη λαϊκή αρχιτεκτονική του νησιού.

Διακοσμητικές λεπτομέρειες από το σπίτι του Ροδάκη, όπως τις σχεδίασε ο Δ. Πικιώνης.
Γλυπτό από το σπίτι του Ροδάκη

Πριν όμως φύγουμε από το σπουδαίο αυτό μνημείο της λαϊκής μας αρχιτεκτονικής, πρέπει οπωσδήποτε να παρατηρήσουμε τον τοίχο του πατητηριού, πάνω στον οποίο διαβάζουμε την παρακάτω επιγραφή:

Καλήτερα ο Άνθροπος

Να ήτον κρία πέτρα

Παρά που έχη στόχαξη

Κε φρόνησης κε Μέτρα.

Έμαθα να ζω (;)

ΑΧ 1891 ΒΑΧ

 
Ο πρώτος που παρατήρησε το οίκημα και αναγνώρισε την αξία του ήταν ο Γερμανός αρχαιολόγος A. Furtwangler, ο οποίος συμμετείχε στις ανασκαφές της Γερμανικής Αρχαιολογικής Σχολής στο Ναό της Αφαίας, το 1901. Το 1912 ο σπουδαίος Έλληνας αρχιτέκτονας Δημήτρης Πικιώνης μελέτησε το σπίτι του Ροδάκη και εκπόνησε μελέτη με τον τίτλο «Το σπίτι του Ροδάκη στην Αίγινα». Στη συνέχεια πολλοί αρχιτέκτονες, λογοτέχνες κ.ά. έχουν ασχοληθεί με το σημαντικό αυτό δείγμα παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Το 2001 το σπίτι του Ροδάκη χαρακτηρίστηκε επίσημα ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο, δυστυχώς όμως τα τελευταία χρόνια έχει παραδοθεί στην εγκατάλειψη και στην ερήμωση. Ο Αιγινήτης εκπαιδευτικός Νεκτάριος Κουκούλης καταβάλλει διαρκείς προσπάθειες για τη σωτηρία του, με μια σειρά δράσεων όπως τη δημιουργία blog ([http://spitirodaki.blogspot.com/]), διαλέξεις, κινητοποιήσεις κλπ.   

Η πεσμένη οροφή του σπιτιού του Ροδάκη.

Η ΠΑΝΑΓΙΑ Η ΠΟΛΙΤΙΣΣΑ

Ένα από τα σημαντικότερα μνημεία του Μεσαγρού είναι η Παναγία η Πολίτισσα, όπως έχει καθιερωθεί στο πέρασμα του χρόνου ο Ιερός Ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου.

Σύμφωνα με την παράδοση, τέσσερις οικογένειες που γλίτωσαν από τις σφαγές που ακολούθησαν την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς το 1453, μετέφεραν στην Αίγινα, όπου και κατέφυγαν, την εικόνα της Παναγίας, εικονογραφημένη σε πευκίσιο ξύλο. Εγκαταστάθηκαν  κοντά στη Χώρα, τον προστατευμένο από τις πειρατικές επιδρομές οικισμό του βόρειου τμήματος του νησιού, και πιο συγκεκριμένα στον πευκόφυτο Μεσαγρό. Στο λόφο «Κρόκο» έχτισαν έναν πρώτο ναό για να στεγαστεί η πολύτιμη εικόνα και με πορφύρα έγραψαν στην εικόνα «ΜΗΤΗΡ ΘΕΟΥ Η ΕΝ ΤΩ ΣΠΗΛΑΙΩ». Το 1537 οι πειρατικές επιδρομές του Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσσα δεν άφησε αλώβητη την εικόνα της Παναγίας η οποία κόπηκε σε δυο κομμάτια αλλά επισκευάστηκε. Οι δυο αιώνες που ακολούθησαν θεωρούνται «σκοτεινή» εποχή για το νησί, καθώς σταδιακά επανέρχεται η ζωή, ποτέ όμως με τον ίδιο τρόπο όπως και στο παρελθόν. Η «Παληαχώρα» εγκαταλείπεται, καθώς η κοινωνική ζωή του νησιού αποκεντρώνεται και οι πειρατικές επιδρομές μειώνονται συνεχώς.

Η Παναγία η Πολίτισσα σήμερα.

Σύμφωνα με στοιχεία, στο δεύτερο μισό του 17ου αιώνα οικοδομείται ο ναός της Παναγιάς της Πολίτισσας και καθιερώνεται ως ενοριακός ναός του Μεσαγρού. Το 1713 αγιογραφούνται οι εικόνες του τέμπλου, από τις οποίες σώζονται σήμερα αυτές του Χριστού, της Παναγίας και του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου. Το 1721 έγινε η εικόνα του Αγίου Δημητρίου και γύρω στα 1750, σύμφωνα με επιγραφή πάνω στην εικόνα του Προδρόμου, ολοκληρώθηκε η κατασκευή και η αγιογράφηση του τέμπλου και του βυζαντινής τεχνοτροπίας ξύλινου σταυρού του. Μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους, η Παναγία Πολίτισσα παραμένει το κέντρο της ζωής του Μεσαγρού και της ευρύτερης περιοχής. Το 1858 η ενορία παίρνει επισήμως το όνομα «Κοίμησις της Θεοτόκου», ενώ ο ναός γνωρίζει πολλές μετατροπές και προσθήκες, διατηρώντας όμως τον τύπο του σταυροειδούς με τρούλο. Έκτοτε ο ναός της Παναγίας της Πολίτισσας παραμένει στο επίκεντρο της κοινωνικής ζωής του χωριού.